DADAR KABUTAR KHANA दादर कबुतरखाना बंद ! माणसाळलेल्या कबुतरांचं काय?
DADAR KABUTAR KHANA : मुंबईचं दादर हे स्थानक, बाजारपेठ, चाळी आणि ऐतिहासिक ठिकाणं यांनी ओळखलं जातं. परंतु, गेल्या अनेक दशकांपासून इथल्या अजून एका वैशिष्ट्यानेही हे ठिकाण उठून दिसत होतं—कबुतरखाना! मध्यवर्ती ठिकाणी असलेला हा कबुतरखाना म्हणजे केवळ पक्ष्यांचं एक खाद्यगृह नव्हतं, तर लोकांच्या श्रद्धेचा, करुणेचा आणि एक सामाजिक-सांस्कृतिक सहजीवनाचा प्रतीक होता. पण अलीकडेच प्रशासनाने हा कबुतरखाना बंद करण्याचा निर्णय घेतला आणि त्यानंतर अनेक प्रश्न निर्माण झालेत. प्रशासनाने हे पाऊल का उचललं? आणि या निर्णयाचा परिणाम फक्त कबुतरांवरच होतो का?
प्रशासनाचा निर्णय — आरोग्य की दडपशाही?
DADAR KABUTAR KHANA बंद करण्यामागे महानगरपालिकेने सार्वजनिक आरोग्याचं कारण दिलं आहे. कबुतरांची विष्ठा, त्यांच्या पंखांतील बारीक कण, तसेच त्यांच्या अन्नसाठ्यांमुळे निर्माण होणारी धूळ — हे सगळं एकत्रितपणे नागरिकांच्या आरोग्यासाठी हानिकारक ठरत असल्याचा प्रशासनाचा दावा आहे. पण हा निर्णय खरंच सार्वजनिक हितासाठी घेतला गेला आहे, की हा एक प्रकारचा दडपशाहीयुक्त शहरी व्यवस्थापनाचा भाग आहे — हा प्रश्न आता उपस्थित होतोय.
काही वैद्यकीय अभ्यासानुसार, कबुतरांच्या विष्ठेमुळे हिस्टोप्लास्मोसिस, क्रिप्टोकोकोसिस, आणि साइटाकोसिस हे आजार होऊ शकतात. हे आजार प्रामुख्याने श्वसन संस्थेला प्रभावित करतात आणि विशेषतः ज्यांना आधीच दम्याचे त्रास आहेत, वृद्ध नागरिक किंवा इम्युन सिस्टिम कमकुवत असलेले लोक — यांच्यासाठी ते धोकादायक ठरू शकतात. याशिवाय, विष्ठेच्या साच्यामुळे पायऱ्या, रेलिंग्स, दगडी बांधकामं सडू लागतात, सार्वजनिक स्वच्छतेचा प्रश्न निर्माण होतो.
परंतु इथे एक महत्त्वाचा मुद्दा असा की, ही समस्या पूर्णतः नव्हती, तर व्यवस्थापनाअभावी वाढत होती. जर नियमित स्वच्छता, निर्जंतुकता, कबुतरांच्या अन्नपुरवठ्याचं नियंत्रण आणि योग्य ठिकाणी अन्न देण्याची व्यवस्था असती, तर आरोग्याला धोका कमी झाला असता. हाँगकाँग, सिंगापूर, युरोपमधील शहरांमध्ये अशा प्रकारच्या पक्षी केंद्रांचं वैज्ञानिक व्यवस्थापन केलं जातं — मग मुंबईत का नाही?
दुसरीकडे, हा निर्णय कितपत “दडपशाही” आहे हेही पाहायला हवं. शहराच्या सौंदर्यात बाधा येते, पर्यटनस्थळांच्या आसपास पक्षीगर्दी झाली की तक्रारी वाढतात, आणि रिअल इस्टेट प्रकल्पांना अडथळा होतो — हेही अनेकदा कबुतरखान्यांविरोधातला एक मूळ हेतू असतो. एखाद्या पारंपरिक स्थानाच्या सुरक्षिततेसाठी उपाययोजना करणं म्हणजे त्याला बंद करणं नव्हे, हे लक्षात घेतलं पाहिजे.
कबुतरखाना केवळ कबुतरांचा नाही, तर तो एक सामाजिक, धार्मिक आणि मानवी सहजीवनाचाही भाग होता. अशा ठिकाणी हस्तक्षेप करताना फक्त एकतर्फी आरोग्य कारणं मांडणं हे नागरिकांच्या भावना, परंपरा आणि पर्यावरणीय सहअस्तित्वावर अन्यायकारक ठरतं.
प्रशासन जर खरोखरच आरोग्याची काळजी करत असेल, तर ‘सोल्युशन-ओरिएंटेड’ दृष्टिकोन हवा — म्हणजेच, कबुतरांसाठी सुरक्षित निवासस्थानं तयार करणं, विशिष्ट भागात त्यांचं पुनर्वसन करणं, सार्वजनिक स्वच्छतेसाठी निधी आणि कर्मचारी नियुक्त करणं. पण यापैकी काही न करता थेट कबुतरखाना बंद करणं, हे जणू “समस्या मिटवण्यासाठी मूळचं अस्तित्वच मिटवा” अशा प्रकाराचं आहे.
DADAR KABUTAR KHANA यातून प्रश्न उभा राहतो — ही समस्या आरोग्याची होती की शहर शोभीतेची? लोकांच्या श्रद्धा आणि पर्यावरणीय जैवविविधतेचा त्याग करून शहरी “स्वच्छता” आणि सौंदर्याचे नव-निकष लादणं, ही खरंच लोकशाहीत योग्य दृष्टी आहे का?
धार्मिक-सामाजिक भावना — दुर्लक्षित झाल्या?
कबुतरांना दाणे टाकणं, त्यांना जवळ करणं ही काही जणांसाठी धार्मिक श्रद्धा आहे. अनेक श्रद्धावान लोक कबुतरांना दाणे टाकण्याच्या निमित्ताने पुण्य मिळतं, असा विश्वास बाळगतात. काहींसाठी हे केवळ परंपरा नव्हे, तर दैनंदिन मानसिक शांतीचं साधन आहे. कबुतरखान्यात दिवसभर बसणारे वयोवृद्ध नागरिक, तेथील विक्रेते, फोटोग्राफर्स आणि साधेपणानं जगणारे साक्षात माणसं या बंदीमुळे थेट प्रभावित झाली आहेत.
माणसाळलेली कबुतरं — आता कुठे जातील?
दादरमधील कबुतरखाना म्हणजे हजारो कबुतरांसाठी दररोजचा अन्नसाठा होता. ती कबुतरं तिथं जन्मली, वाढली आणि त्यांनी माणसांशी नातं निर्माण केलं. तिथं बसणाऱ्या वृद्धांशी, मुलांशी, विक्रेत्यांशी त्यांचं एक सहजीवन होतं. त्यांना भीती नव्हती, उलट माणसांच्या सान्निध्यात त्यांना सुरक्षितता वाटायची. पण कबुतरखाना बंद झाल्यानंतर त्या कबुतरांचं काय? त्यांचं अन्न कुठून येणार? त्या शहरात भरकटत राहणार? त्यांची उपासमार होणार?
DADAR KABUTAR KHANA पर्याय काय?
जर कबुतरखाना आरोग्याच्या दृष्टीने खरोखरच हानिकारक ठरत असेल, तर त्यासाठी योग्य पर्याय शोधणं आवश्यक आहे. एकाएकी संपूर्ण बंदी हा उपाय नव्हे. कबुतरांच्या अन्नाची जागा दुसऱ्या ठिकाणी सुरक्षितपणे निर्माण करणं, त्यांचं पुनर्वसन करणं, पर्यावरणपूरक उपाययोजना करणं ही काळाची गरज आहे.
जगभरातील अनेक शहरांमध्ये ‘पक्षी पार्क’, ‘अर्बन बर्ड सेंटर’ यांसारखे पर्याय निर्माण करण्यात आले आहेत. माणसाळलेल्या पक्ष्यांसाठी प्रशिक्षित कर्मचाऱ्यांच्या देखरेखीखाली अन्न आणि आश्रय दिला जातो. अशा प्रकारचं काही मॉडेल मुंबईतही राबवता येऊ शकेल. कबुतरं म्हणजे उपद्रव ही एकच बाजू दाखवणं म्हणजे त्यांच्या अस्तित्वावरच प्रश्नचिन्ह निर्माण करणं आहे.
मानवी भावनांचं काय?
कबुतरखाना म्हणजे काही नागरिकांसाठी स्मृतींचं स्थानही आहे. लहानपणापासून तेथून शाळेत जाणं, आजीबरोबर कबुतरांना दाणे टाकणं, फोटो काढणं, अशा अनेक आठवणी असतात. त्या स्मृतींचं काय? शहरांचं रूप पालटताना अशा भावनिक स्थळांचाही विचार होणं गरजेचं आहे.
आर्थिक फटका
कबुतरखान्याच्या आजूबाजूच्या फोटोग्राफर, दाणेवाले, स्मृतीवस्तू विक्रेते यांचंही जीवन या ठिकाणाशी जोडलेलं होतं. याठिकाणी पर्यटकही मोठ्या संख्येनं येत असत. या सर्व छोट्या व्यवसायांवरही हा निर्णय घाला ठरला आहे. शासनाच्या कोणत्याही निर्णयामागे जर केवळ आरोग्य कारणं असतील, तर त्या निर्णयामुळे प्रभावित होणाऱ्यांसाठी काही पर्यायी व्यवसाय संधी निर्माण करणंही तितकंच महत्त्वाचं आहे.
निष्कर्ष
DADAR KABUTAR KHANA बंद करणं म्हणजे केवळ पक्ष्यांचं अन्नबांध बंद करणं नव्हे, तर माणसांच्या आणि पक्ष्यांच्या सहअस्तित्वावर घाला घालणं आहे. पर्यावरण आणि सार्वजनिक आरोग्य हे महत्त्वाचे आहेत, पण त्याचवेळी सहजीवन, संवेदनशीलता आणि पर्यायी उपाययोजना हेदेखील आवश्यक आहेत. कबुतरखाना बंद करण्याऐवजी त्याचं सुशोभीकरण, देखभाल, वैज्ञानिक व्यवस्थापन केलं गेलं असतं, तर ही परिस्थिती निर्माण झाली नसती.
आपल्याला प्रश्न विचारायला हवा — कबुतरांना माणसाळायला शिकवणं आपल्याला जमतं, पण त्यांच्यासाठी माणुसकीनं जगायला आपण तयार आहोत का?
लेखन – मनिष जोशी ₹UDRA – शब्दांचा शिलेदार
